1. “Kızılelma” niyə xüsusi sistemdir?
“Kızılelma”nı xüsusi edən bir çox səbəblərdən birincisi onun Türkiyənin ilk turbofanla işləyən insansız hava vasitəsi olmasıdır. Birinci variant çərçivəsində Ukrayna istehsalı olan AI-25TLT mühərriklərindən istifadə olunsa da, ikinci variantda “afterburner” (və ya əlavə yanma, xüsusən də uçuş və qalxma zamanı reaktiv təyyarələrdə sürətlənməni artırmaq və ya səs sürətini aşmaq üçün istifadə olunan bir hərəkət sistemidir – red.) qabiliyyətinə malik Ukrayna istehsalı AI-322F mühərrikləri istifadə olunacaq. Son variantın yenidən AI-322F ilə iki mühərrikli olması planlaşdırılır. Beləliklə, səsdən zəif sürətlə başlayan “Kızılelma” səsdən sürətli və daha təkmil kinematik qabiliyyətlə önə çıxacaq.
“Kızılelma”nın radar görünmə sahəsini azaldacaq bəzi dizayn fəlsəfəsi elementlərinin öyrənilməsi onu xüsusi edən xüsusiyyətlərdən biridir. Bunlardan birincisi, təbii ki, daxili silah stansiyasıdır. Çünki döyüş sursatının təyyarənin xaricində daşınması onun radara görünmə qabiliyyətinə təsir göstərir.
Təbii ki, “Kızılelma” missiyanın məzmunundan asılı olaraq qanad altındakı stansiyalarda da sursat daşıya biləcək. Yenə təyyarənin həndəsəsində radara görünmə sahəsini minimuma endirməyə yönəlmiş bəzi dizayn və mühəndislik elementlərini görmək mümkündür. Bundan başqa, təyyarənin radara görünmə qabiliyyətini azaltmaq üçün başqa texniki yanaşmalar da ola bilər, lakin bu elementləri ictimai müzakirəyə çıxarmaq hələlik lazım deyil.
“Kızılelma”nın ən kritik xüsusiyyəti özünəməxsus müdafiə texnologiyaları DNT-sinə sahib olmasıdır. Başqa sözlə, araşdırılan sistem “super-TB2” və ya “super-Akıncı” deyil, başqa bölməyə aiddir. Ukraynada mahnılar həsr olunan “Bayraktar TB-2” Azərbaycanın Qarabağ müharibəsindəki qələbəsində mühüm rol oynayan bir sistem idi.
Üstəlik, sözügedən qiymətləndirməni təkcə türk analitiklər etmir. Uzi Rubin kimi hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə üzərində çalışan dünyanın ən mühüm analitikləri və səlahiyyətli orqanlarının nəşrlərində də oxşar tapıntılara rast gəlmək mümkündür. “Kızılelma” isə bugünkü müharibə və əməliyyat mühitindən başqa, gələcək onilliklərin texnoloji meylləri ilə məşğul olan bir sistemdir. Məsələn, ABŞ Hərbi Akademiyası “Westpoint” nəzdində fəaliyyət göstərən Müasir Müharibə İnstitutunda dərc olunan müsahibədə ideal vahid qiymətinə, döyüş effektivliyinə və döyüş meydanında müqavimət qabiliyyətinə görə “Bayraktar TB-2” üçün “Uçan Kalaşnikov” ifadəsindən istifadə edilib.
Eyni müşahidəni “Kızılelma” üçün aparsaq, yəqin ki, üstünlük verilən bənzətmə “zaman maşını” olardı. Çünki “Kızılelma” Türk müdafiə sənayesini 2040-2050 vizyonunun, yəni 6-cı nəsil taktiki hərbi aviasiyasının və müvafiq vasitənin daşıdığı müdafiə texnologiyalarının DNT-sini hazırlayacaq bir “zaman maşını” kimi təsvir edilə bilər.
2. “Kızılelma” inventara daxil olduqda nələr edə bilər?
“Kızılelma” bir çox əməliyyat planlarını dəstəkləyə bilən çevik döyüş sistemidir. Bir neçə kritik mövzunu sadalayaq. “TCG Anadolu”nun xüsusilə “afterburner” mühərriki variantı da istifadəyə verildikdə dəniz aviasiyası vəzifələri çərçivəsində istifadə edilə biləcəyi diqqətəlayiqdir. “TCG Anadolu” Amfibiya Hücum Gəmisi, sabit qanadlı platformalara (“Kızılelma” və “Bayraktar” TB-3) gəldikdə, robot dəniz aviasiyasından istifadə edən dünyanın ilk mini-aviadaşıyıcısı olacaq.
Digər əməliyyat dizayn elementi müdafiə ədəbiyyatında qabaqcıl pilotlu təyyarələrlə eyni döyüş qaydasında fəaliyyət göstərə bilən “sadiq qanad”dır. Təbii ki, belə bir hədəf üçün Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri Milli Döyüş Təyyarəsini gözləməli olacaq. Yüksək səviyyəli məlumat bağlantısı qabiliyyəti və süni zəka alqoritmləri də bu cür potensialın inkişafı üçün vacib olacaq. Bir daha xatırladaq ki, “Kızılelma”nın daha aqressiv manevrlər edə bilən variantları da gündəmdədir və platformanın silah sistemi konfiqurasiyasında “hava-hava” raketləri də mövcuddur.
Nəhayət, Ukrayna-Rusiya Müharibəsindən alınan dərslərin bir hissəsi kimi, “Kızılelma”nın silah sistemi sertifikatını qeyd etmək lazımdır. Məlum olduğu kimi, “Baykar”ın son sınaqlarında “Kızılelma” ROKETSAN istehsalı olan TRLG-230 ilə sınaqdan keçirilib. Sözügedən sınaq pilotsuz sistemlərdən atılan “hava-yer” ballistik raketləri istiqamətində ilk addım kimi qiymətləndirilməlidir. Digər kritik strateji silah sisteminin sertifikatı SOM-J “hava-yer” qanadlı raketi olacaq.
Təbii ki, qanadlı raketlər və ballistik raketlər çox fərqli aerodinamik xüsusiyyətlərə və döyüş keyfiyyətlərinə malikdir. Aydındır ki, TRLG-230 və SOM-J-ni daşıyan birləşmiş “Kızılelma” hücum paketinin edə biləcəyi amil strateji silah sistemlərində yeni bir dövrün müjdəçisi ola bilər.
3. “Kızılelma”nın Türkiyə müdafiə sənayesinə gələcək töhfələri nə olacaq?
2020-2030-cu illərdə pilotsuz sistemlərin dərhal idarə olunan sistemləri əvəz edəcəyini iddia etmək mümkün olmasa da, mövcud hərbi tendensiyaların 6-cı nəsil taktiki hərbi aviasiya ilə birlikdə (məsələn, “Tempest” Layihəsi) intensiv insan-maşın əməkdaşlığına doğru inkişaf etdiyini deyə bilərik.
Kritik dönüş nöqtəsi 6-cı nəsil hərbi aviasiyadan, yəni 2040-2050-dən sonra yaşanacaq. Xülasə, bir qədər təxəyyül tələb etsə də, bəzi inkişaf etmiş ölkələrin 2050-2060 diapazonunda yalnız pilotsuz sistemlərdən ibarət döyüş parkları formalaşdırmağa başlayacağını qiymətləndirmək mümkün deyil. 2020-ci illərdəki sərmayələri ilə müzakirə mövzusu olan dövrə yaxşı hazırlaşanlar tənliyin qazanan tərəfində olacaqlar.
Bütün bu səbəblərə görə, “Kızılelma”nın özünəməxsus müdafiə texnologiyası təşəbbüsü olaraq əhəmiyyəti gələcək vəd etməsidir. “Kızılelma” ailəsinin uzunmüddətli perspektivdə hansı qabiliyyətə malik olacağını qiymətləndirmək bizə düzgün cavabı əldə etməyə kömək edəcək.
Firuz Bağırov
Ordu.az
